I. Congreso / Congress        II. Congreso / Congress        Opiniones / Opinions                 Libros / Books                      Enlaces / Links                    Noticias / News     

EUSKARAREN LEKUKOTASUNA MUNDUKO HIZKUNTZEN ARTEAN

Euskalerriako Alkiza eta Kubako Alquizar bi herriak senidetzean, bien artean alde nabarmenak daude: hangoak ia hogeita hamar mila biztanle dituen bezala, hemengoa ez da hirurehunera iristen; beste ikuspegi batetik, ordea, Espainiako kolonismoaren erruz Kuban antzinako amerindiar hizkuntzak irentsi zituen gaztelerak, Iberiar penintsulan, Pirinioetan, Euskal Herrian, aitzitik, latina, frantsesa eta gaztelerak, indoeuropar hiru hizkuntzek lortu ez dutena, nahiz eta lurralde anitzetatik desagerrarazi eta euskararen erabilpena egoera tamalgarrian, diglosikoan utzi. Euskara bizia da kubatarrei eskaini diezaiekegun altxorrik preziatuena.

Gaur oraindik euskara bizi da eta badirudi bere lekukotasun zientifikoa lortzen ari dela. Lehen susmo, nahi eta teoria huts zirenak, gaur egi bilakatzen ari dira. Geroz eta kanpoko ikertzaile gehiagok arreta jarri dio lurralde honi, hemengo hizkuntza, genetika eta arkeologia ikasketei.

“Euskara eremu urriko hizkuntza da, Pirinio mendien mendebaldeko muturraren alde batean zein bestean mintzatzen dena eta guztira 652.000 hiztun dituena. Beraz, hiztun kopuru aski apala da, zenbait jurisdikzio barrutitan zatikatua ageri dena, gainera. Badira, halaber, beren jatorrizko lurraldetik kanpo –Espainian, Frantzian edo Amerikan, batez ere,- bizi diren 100.000 euskaldun inguru.

Bestalde, esan daiteke gaur egungo euskal hiztun guztiak elebidunak direla, hau da, muga aldeko Bidasoa ibaitik iparraldera bizi diren 70.000 euskaldunek frantsesez ere badakite, eta ibai horretatik hegoaldera bizi diren 582.000 hiztunetatik ia guztiek, euskaraz gain, espainiera ere badakite” (Luis Núñez, 9).

Araba, Bizkaia, Gipuzkoa, Nafarroa, Lapurdi eta Zuberoa, euskal probintzia guztietan hitz egiten da euskaraz, ez noski lurralde osoetan eta intentsitate maila berean. Gaurko euskara erabiltzen den gunerik trinkoena erdialdean dago kokaturik eta, bertan ere, euskararen egoera nahiko diglosikoa da, hau da, frantsesa eta gaztelera bi hizkuntzen eraso nabarmena jasaten du euskarak. Errealitatea hotz-hotzean onartuz, euskaldun guztiak elebidunak izanik, aitzitik, erdaldunek hizkuntza bakarra dakite, ondorioz, haiekin komunikatzeko erdara erabili beharrean aurkitzen da euskalduna. Euskararen egoera erreala emanik, bere gaurko txikitasunaren lekukotasuna azaltzera noa.

Euskara munduko hizkuntzen artean

Munduan, 2002ko apirilean, Unesco erakundeak zioenez, ba omen ziren sei bat mila hizkuntza eta, handik berehala, hiru bat mila desagertzeko zorian zeuden, horien artean euskara noski. Munduko hizkuntzak sailkatzeko orduan, multzo edo familiatan sailkatu zituzten. Antzeko sailkapenak aipatuko ditut: Luis Nuñez 12-13 eta X. Kintana 212-213 idazleek berriki emanak.Bien artean dauden alde txikiak ematea ez du merezi. Oro har, hogei bat multzo nahiz familiatan banatu zituzten eta bakoitzak antzeko bi irizpide erabili zituen: alde batetik, ahaidetasun edo kidetasun morfosintatikoa, beste aldetik, ordea, geografia alorreko irizpideei jarraituz, multzokatu zituzten. Horrela, indoeuropar hizkuntzen barruan dauden espainiera, italiera eta frantsesak hirurek batak bestearekiko antza dute, alegia, latinetik eratorriak direla. Baina, beste alde batetik, hizkuntzalariek multzoak egiteko orduan, irizpide geografikoak erabiliz, hizkuntza afro-asiarrak, australiar eta amerindiar hizkuntza familiak adierazten dituzte. Halere, badira hizkuntza genetikoki isolatuak, besteak beste, Japonian ainuera eta hemengo euskara.

Indoeuroperaren bereizkuntza

Berealdiko urratsa eman zen indoeuropar hizkuntzen oinarria adostu zenean.

“Hizkuntzalariek bat datoz esaterakoan orain dela 6.000 urte inguru, hots, Kristo aurreko laugarren milurtekoan, Europako erdialdean bazela indoeuroperaz mintzo zen etnia bat. Hizkuntza hari aitzinindoeuropera ere esaten zaio” (L. Nuñez 20).

Latinetik datozen dozena bat hizkuntza, gainera hizkuntza zeltak, germaniar, baltar, eslaviar, irandar eta Indiako iparraldeko hizkuntzen ahaidetasuna edo jatorri berbera zeukatela jakitea iraultza baten adinako aurkikuntza izan zen. Etnia hura galdu egin zen, eta aipatu hizkuntza nola zabaldu zen gaur oraindik eztabaidatu egiten da. Lehen esan ditudan indoeuropar hizkuntzek ez zituzten, ordea, lehenago Europan hitz egiten ziren besteak desegin, esaterako, kaukasiar hizkuntzak (georgiera eta txetxeniera) edo Laponiako samiera, finlandiera, euskara. . .Europaren hiru ertzetan, Kaukason, Laponia-Finlandian eta Pirinioetan hizkuntza zaharrak iraun zuten.

Indoeuropar hizkuntzen hedadura eta euskara

Bost dira mundu zabalean kolonialismoaren ondorioz, gaur gehien hitz egiten diren indoeuropar hizkuntzak: ingelesa, espainola, errusiera, frantsesa eta portugesa. Hemen ez ditut txinera eta Indiara kontuan izan. Munduko biztanleen erdiek badakite aipatu ditudan bost horietako hizkuntza baten bidez mintzatzen.

“Euskararen egiazko balioa, beraz, ez datza bere exotismoan edo bestelako ezaugarrietan, Europako barnealdean bizirik irautea lortu duen aurreindoeuropar hizkuntza bakarra izatean baizik. Honek ez du esan nahi, noski, indoeuropera edo beste edozein mintzaira baino zaharragoa denik –dagoeneko ikusia dugunez, hizkuntza guztiek dute antzinatasun bera, nolabait esan-, hemen, Europan, zaharragoa dela baizik, hau da, Europan gaur egun mintzatzen diren gainerako hizkuntza guztiak baino lehenago mintzatu zela”. (L. Nuñez 29)

Baieztapen hori ere mundu guztiak onartzen du.

Antzinako hizkuntzak ulertzeko tresna euskara eta haien sehaska Kantauri-Pirinio lurraldeetan

Arkeologia, mitologia eta genetikak, besteak beste, zientzia mailako hiru eremuetan, Kantauri-Pirinio lurraldea aztertu dute. Hiruak helmuga berera iritsi dira: indoeuropar erasoen aurretikako egoera, kultura eta hizkuntzarekin topo egitera. Labur-labur esanda, orain dela 15-20 mila urte, izozte handiak biguntzen hasi zirenean, Kantauri golkoaren inguru zabalean, hau da, Kantauri-Piriniotan bazen zibilizazio aitzindari bat, Altamira, Ekain, Atapuerka etabarretako kobazuloetan aztarna artistiko harrigarriak utzi zizkiguna. Besteak beste, pinturak eta ehizarako tresnak, gainera, garai hartako hizkuntzarekin euskarak oso lokera zuzena du. Hipotesiak, teoriak eta kritikak aurki daitezke gaurko liburu eta komunikabideetan. Adibide bat ematearren, Jorge Alonso Garcia eta Antonio Arnaiz Villenaren ekarpenak onartuko ditut. Mediterraneoko uskas hizkuntza galduen kidea da euskara eta Asia eta Ameriketako zenbait hizkuntzekiko kidetasuna du baieztatzen dute aipatu ikerlariek. Halaber, desagertutako hizkuntzen artean, iberico-tartesico, etrusco, guanche, eta bizirik dirauten Egipto eta ekialdeko beste zenbait hizkuntza ulertzen lagundu die euskarak. Beste horrenbeste diote Kaukaso, Turkia eta Mesopotamian bizirik dauden hizkuntzen gainean (WWW. Jorge Alonso García). Goian aipatutako bi ikertzaileek hauxe baieztatzen dute.

“Finalmente, hay que decir que tanto autores académicos ortodoxos como heterodoxos han apuntado la idea de la existencia de una lengua paleolítica común en Erausia (chinodenecaucásica) y norte de África que hoy habría quedado reducida a las regiones vasca, norteafricana bereber, sur del Cáucaso, China y al Tibet; otros académicos apuntan claramente a la existencia de estrechos lazos entre el vasco y las lenguas norcaucasianas con lenguas ya muertas como el etrusco, el sumerio y el urarti”(Antonio Arnáiz Villena XIII).

Adibide batzuk ekarriko ditut hona: iberiera, Tartesis inperioaren hizkuntza, Etrusko eta Kretako hizkuntzen interpretazio eta ulermena.

Iberiera eta Tartesis inperioko hizkuntzaren ulermena euskararen bidez

Iberiera gure penintsulan hitz egin zen, erromatarrak hona etorri baino lehen. Penintsularen hegoaldean tartesera erabili zuten. Bi hizkuntzak senideak ziren. Latinak desagerrarazi zituen biak. Bi hizkuntzetan idatzitako zatiak ulergaitzak ziren orain arte. Azken urte hauetan, ordea, aurrerapen itzelak egin dira hizkuntza horien ulermenean.

“Finalmente, Jorge Alonso enfocó sus esfuerzos en la busqueda de una metodología que permitiese entrar en la fortaleza ibérica. Y después de no pocos ensayos y dudas, centró su estudio en las frases funerarias, con la esperenza de que se dieran las condiciones que había observado en la epigrafía de las tumbas etruscas, que contienen casi siempre las mismas palabras, y son muy reiterativas en las expresiones” (Antonio Arnáiz, 1998,11).

Iberieran idatzitako zatiak euskararen bidez interpretatu ondoren, Portugalen hegoaldean eta Andaluzian erabili eta latinak irentsi zuen tartesera interpretatzeari ekin zion. Ordura arte egindako alferrikako saiakerak gaindituz eta lorpen okerrak zuzenduz, berriro ere euskararen bidez iluntasunetik argira iritsi dira.

“hoy se puede asegurar que, frente a todo pronóstico, esta lengua, (tartesera) no es indogermánica, y se encuentra también emparentada con el vascuence” (Idem, 23).

Hirugarrengo aldian, Italian hitz egin zen hizkuntzari txanda etorri zitzaion, hau da, etruskoen hizkuntza desagertuari. Etruria Kristo aurreko Italiako herrien federazio, etnia eta hizkuntza bat izan zen. Misteriosoa bezain aztertua, baina, beren ondorioetan kontraesan ugari esan eta defenditzen zena. Hura ere hizkuntza ulergaitza zen orain artean.

“La gran sorpresa se produjo cuando dentro de las comprobaciones iniciales se hizo patente que la semejanza entre el etrusco y el vasco parecía del mismo grado que la del vasco con el ibérico-tartésico” (Idem, 42).

Latinaren aurreko hizkuntza misteriosoa argiturik, grekoaren aurreko hizkuntzaz arituko naiz orain. Kreta irlak historia luzea du. Askotan inbaditu dute alderdi anitzetatik historian zehar. Kretako inbasioen aurreko kultura eta etnia minostarra izan zen, haien hizkuntza bezala. Nahiz eta lau mila urteko aldea egon euskara eta hizkuntza minostarraren artean, familia berekoak dira.

“Pese a todo, de manera increible, las palabras que surgen de las cuentas palaciegas se reconecen como pertenecientes a la familia euskera” (Idem, 79).

Iberiera, Tartesis eta minostarren hizkuntzaz gainera beste zenbait ulertzen lagundu diete aipatu ikertzaileei euskara zaharrak.

“Las lenguas usko-mediterráneas en su mayoría comprenderían lenguas muertas (figura 2), como hemos esfecificado en la referencia 3, y serían, al menos, el ibérico-tartésico, etrusco, minoico (lineal A), púnico cartaginés, guanche, hitita, egipcio, eblaico, ugarítico, sumerio y elamita”(Antonio Arnaiz, 2000, 3).

Adibidetzat hizkuntza horiekiko kidetasun batzuk, hots, Libio-bereber (Afrika), Ibero-tartesico (Península Ibérica), Etrusco (Italia),  Minoico (Creta), Egipcio (Egipto), Euskara (Euskal Herria) eta Gazteleran esanahia dakartzat hona:

Ikertzaileek tresna bezala erabili duten hizkuntza hari protoeuskara edo baskoindarren hizkuntza deitzen zaio. Zibilizazio aurreratu haren egile-ehiztariak izoztearen hegoaldeko mugari jarraituz Asiatik, Alaskatik Amerikara igaro zirela gaur defendatzen da. Euskal Zibilizazioa deitu zion A.M. Lizarduikoak. Teoria horiek gaur munduko unibertsitateetan eta prentsan dabiltza.

“Colón partió de España para descubrir América en 1492, pero no fue el primer vecino de la Península Ibérica en pisar aquel continenete. Los primeros habitantes de América, culturalmente emparentados con los que pintaron las cuevas de Altamira, llegaron al otro lado del Atlántico hace unos 20.000 años, según el palenantropólogo Dennis Stanfórd, director del Departamento de Antropología del Museo de Historia Natural de Washington.

Stanfórd presentó ayer (7-4-2000) su tesis de que los americanos tienen tatarabuelos  ibéricos, en un congreso celebrado en Filadelfia por la Sociedad Americana de Arqueología ‘Venían de la Península Ibérica, no de Siberia’, dice”. (G. Piquero 166)

Iparramerikan, orain dela 11.000 urtetako Clovis eta Falson gezi-puntak aurkitu dituzte eta Dennis Stanford ikertzaileak aipatu gezi-puntak Altamirako animalien ehiztariekin lotu ditu. (WWW.geocities.com)

Antzinako etnien mitologia aztertuz, helmuga berera iritsi dira, hau da, Iberia penintsulan, Italia zaharrean, Kreta misteriotsuan eta gizakiaren sehaska izan omen zen Afrikaren iparraldean neolito garaiko biztanleen erlijioa oso antzekoa zen eta haiek idatzitako epitafio laburrak euskararen bidez ulertzen hasi eta ari dira hizkuntzalariak. Elkarrekin gurutzatzen diren elementu anitz daude, horiek guztiek sendotasun tinkoa adierazten dute.

“Así pues, los textos funerarios minoicos descifrados nos llevan de la mano al más allá subterraneo, familiar también de íberos y etruscos. Ciertamente hay alguna novedad, como no podía ser menos en el vocabulario al uso; sin embargo, sin salirse del empleo de voces comunes. Valga el ejemplo de la ‘acogida’, etapa que representa la llegada del espíritu del difunto al ‘infierno’, y que los tartesos y etruscos denominan con la palabra tan euskera de ‘abegi-on, es decir,’buena acogida’; por el contrario, los minoicos utilizan el término ‘arrera’ (vasc), que igualmente significa ‘acogida” (A. Arnáiz, 101).

Euskara eta amerindiar hizkuntza familiak

Amerindiar hizkuntza familiak Amerikan hitz egindako hizkuntza eta dialektoak izan ziren edo dira. Caribetik Hegoamerika osoan barreiaturik daude. Nahiz eta enbor berekoak izan, hots, arawak edo arahuaco enborrekoak, beren artean desberdintasun nabarmenak dauzkate. Iadanik anitz hizkuntza hilda daude eta beste asko hil-zorian leinu txikietan banaturik.

Amerindiar hizkuntzak lau multzotan banatzen dituzte, nahiz eta multzo horiek eztabaidagarriak diren: chibchapaesano Amerika osoan Hiparramerika barne banatua, andinoa quechua nagusia izaki, ekuadorkoa araukanoa eta tupia dira garrantzizkoenak, eta ge-pano-caribe Hegoamerikan batez ere hitzegiten dira. Azken multzo honek Brasil eta inguruko herriak hiru lurraldeetan zatikatzen ditu, caribea iparraldean, ge ekialdean eta pano Brasilgo mendebaldean, Perun eta Uruguain, baina hiztun gutxikoak ziren eta misiolariak iritsi arte ahozko hizkuntza bakarrik ziren, gramatika, hiztegi eta testu erlijiosoak misiolariek prestatu zituzten

Amerindiar familiako hizkuntzen artetik bi multzo hautatu eta landuko ditut apunte hauetan: inken QUECHUa euskararekiko kidetasunengatik eta Cubako hizkuntza zaharrak. Quechua hizkuntza gaur zazpi bat milioi hiztunek erabiltzen dute Andes aldean (WWW.Quechua). Bestalde, Cuba inbaditu aurretik, bertakoek erabilitako hiru hizkuntza ezagutzen dira: ZIBONEY, TAINO eta CARIBEra (O.Beltán 690).

Quechua edo inken hizkuntza

Quechua edo runasimi bi eratara erabiltzen da izena: quechua hitzak lurralde epela esan nahi duen bezala, runa Þ herri, simi Þ hizkuntza, hots, herri-hizkuntza da. Izan ere, runasimi inkek edo herri xeheak erabiltzen zuen, goi-mailakoek, ordea, sekretuzko beste hizkuntza bat erabiltzen zuten. Espainiarrak iritsi zirenean, fenomeno akulturazio batengatik, quechuaz gainera bertako edozein hizkuntza izango zen quechu edo runasimi eta espainiera, berriz, misusimi edo kastilla simi.

Inken inperioa gaurko Perun, XII. mendean fundatu zen. Quechua zen beren hizkuntza nagusia, Ozeano Barearen kostaldean Perutik Ekuador eta Txille aldera zabaldu zen, Hegoamerika kontinentearen barren aldera ere bai. Gaur dialektoetan oso zatikatua dago eta hizkuntza bera mintzatzen duten artean ez dira ulertzen. Bolibia, Peru eta Kolonbian hizkuntza ofiziala da.

Badu bere literatura, Ollantay izeneko drama, 1470ean, autore ez-ezagun batek idatzi zuen. Baditu arau akademikoak, gramatikak, hiztegiak eta unibertsitatean lantzen da.

“El quechua, hablado hoy en Peru y Bolivia, tiene más  de un centenar de usos gramaticales que aparecen en el euskara. Por ejemplo: el infinitivo de ambas lenguas se forma con el sonido TU” (G. Piquero 167).

Quechuaren kidetasunak euskararekin

Hizkuntzen kidetasunak aztertzeko orduan, bi mailatakoekin aurkitzen gara: estruktura eta lexikalakin. Egituren kidetasunak du garrantziarik handiena eta bien arteko harremanek maila sakonagoetara daramate kidetasuna. Euskarak protoeuskara bat izan zuen bezala, gaur protoquechua ere onartua da. Bi hizkuntza zahar haietatik datoz kidetasunak. Quechua eta euskararen arteko kidetasun batzuk:

-        Atzizkien aberastasuna

-        Aditz-paradigmak edo aditz forma sintetikoak

-        Alokutibo antzeko hizkerak

-        Izen-sintagma

-        Aditz-sintagma

-        Sintaxia sujektua, zuzen osagarria eta aditza

-        Esaldi subordinatuak atzizki bidez

Cubako amerindiar hizkuntzak

Cuban, lehen adierazi dudanez, ziboney, taino eta caribe amerindiar hiru hizkuntzak erabili ziren. Hizkuntza horiek bi multzotan banaturik zeuden, ziboney ez beste biak arawak familiakoak ziren. Gaur oraindik taino eta caribe hizkuntzek diraute kontinente hartan, nahiz eta Cuban desagartarazi egin zituzten.

Taino leinua edo herria eta beren hizkuntza

Taino indiarrek ez zuten erabiltzen eskriturarik, ahoz belaunaldiz belaunaldi tradizioa eta kultura zabaldu eta gorde zuten. Eginkizun hartan, teknika berezi batez baliatzen ziren, hau da, areytos izeneko dantza eta abestiz. Antilla Handietako indiarren dantza eta abestiak ekintza sozialak ziren, musika-tresnez lagundurik gainera gauzatzen zituzten.

“... con tambores que hacían de un madero delgado y hueco forrándolo en uno de sus extremos con un cuero bien estirado; con panderos que formaban con conchas de animales; con harpas que hacían valiéndose de unas varas flexibles que introducían dándoles la forma de medio arco, en un gúiro o calabozo vacío y que encorvaban con fines sogas de cabuya, y con pífanos o flautas hechos de pedazo de caña brava; con maracas y grandes caracoles, de los cuales sacaban notas monótonas y desapacibles” (WWW.Areytos).

Areyto ezberdinak zituzten, batzuk sinbolikoak edo liturgikoak, eta beste batzuk gudarako dantza eta kantuak, besteak beste. Taino leinua edo herriak Cubatik desagartarazi arren, inguruko Antillatako Borikén edo Puerto Ricon gaur oraindik irauten du. Kristobal Colonen garaian, zenbaitek 377.559 eta beste batzuk 600 bat mila taino bizi zirela uste dute. Denek beren jatorria Amazonian zuketen, handik zabaldu baitziren Kristo aurreko 6 edo 4 mila urte aldera.

Yucayeque edo herrixketan bizi ohi ziren, inoiz ez ziren 600 biztanleetatik pasatzen. Bi etxebizitza motatan bizi ziren: nekazariena xumea eta kazikeena eroso eta zabalagoa izaten zen. Etxe berean leinu osoa zegoen, familiako guztiak, arbasoak, aitona-amonak, gurasoak, seme-alabak, osaba-izebak. . . Etxeek egitura borobila edota erretangularra zuten. Hamaka ere, bai izena bai izana taino leinuarena zen. Kazikeen menpean zeuden ahaide guztiak, gainera, Ahaide Nagusien antzera kazikeen elkargoak osatuz. Kazikeek beren bileretan erabakiak hartzen zituzten eta haien artean ere kazike nagusi batek agintzen zuen. Hark Tainoen jainkoen borondatea adierazten zion jendeari.

Lurra komunala izan eta herria nekazaria zen. Ekoizpenetan gehiegi ateratakoa leinuko festetan xahutzen zuten. Dena den, berdintasun lege bat bazeukaten, baina, kazikeek hiru abantaila zeuzkaten: erlijioaren monopolioa, poligamia eta etxeetako erosotasunak. Kazike eta herri nekazariaren artean, bazeuden tarteko beste bi maila, aztiak eta nitainoak, baina, bi taldeak kazikeen mende zeuden.

Tainoak ehiza, arrantza, nekazaritza eta uzta nahiz alea biltzetik elikatzen ziran. Abeltzaintzarik ez zuten garatu, nahiz eta zakur mutu batzuk jateko hazi. Yuka edo mandiokaz egindako ogia oinarrizko janaria zen tainoen artean. Emakumezkoek familiaren beharrak, nekazaritza eta uzta biltzen zituzten.

Sinismen mundua

Taino herriak cemi edo jainkoengan sinisten zuen, denek zuten jainkoren bat, beren arteko harremanak cohoba erritualaren bidez eginez, hauts aluzinagarriak arnastuz. Beste munduko bizitzan eta arimaren hilezkortasunean sinisten zuten. Hildakoen arimak itsasoan oso gertu egonez, egunez soseguan eta gauez tainoen festetara etortzen ziren.

“Y al caer de la tarde, aprovechando las protectoras sombras de la noche, salían ‘a pasear y hacer fiesta’, bailando sus areítos a la luz de la luna, saboreando la dulce pulpa de la guayaba y visitando a sus prójimos en las hamacas para gozar del no menos dulce deleite del amor sensual”.

Arte aberatsa eta festak

Arte oso bariatua, buztinezko irudiak, esku-lanak, itsasontzi handiak egiten zituzten. Pilotan jokatzen zuten, lasterka, abesti eta dantza lehiaketak antolatzen zituzten. Herri oso festazalea eta baketsua zen, gerraren aurkakoa.

Gaur egun, Borikén irlan Jatibonicu taino leinua izenarekin bertako mendietan ba omen dago kontzientzia apur bat, “La Madre-Tierra de la Tribu Jatibonicu es el corazón de la Isla de Borikén” izena darama, agian, kontzientzia baino gehiago turismoari begira zuzendua legoke.

Caribe etnia eta hizkuntza

Caribe izeneko leinu hura Amazonian, Orinoko ohianean bizi zen. Etnia gogorra, indartsua, gudaria eta mongol tankera zuen. Venezuelatik Antilla irla txikietara itsasuntziz igaro-eta, hango taino gizonezkoak erahil zituzten, emakumeak bizirik utzirik. Antropologoen artean eztabaidatzen da giza-haragijaleak ziren edo ez.

XIV. mendean, iritsi omen ziren Caribe irletara, irla eta itsasoari izena emanez. Espainolek lurralde haiek konkistatu ondoren, gogor burrukatu ziren elkarrekin, baina, menperatu, hil eta irla sakabanatuetara zokoratuak izan ziren. Zenbait irlen jabetza gorde zuten, adibidez, Dominica, San Vizente, Santa Luzia, Trinidad. . .

“Los caribes negros (Garifuna) de San Vicente que se habrían mezclado con esclavos negros en un naufragio fueron deportados en 1795 a la Isla Roatan de Honduras, donde sus descendientes, los Garifuna, todavía viven hoy” (WWW.Wikipedia).

Nekazaritzan artoa, frutarbolak. . . eta arrantzatik bizi dira. Leinuetan, poligamian gizonezkoek agintzen zuten. Arawak familiako hizkuntzak erabiltzen zituzten, dialekto askotan banaturik zeudelarik.

Behin-behineko ondorioak

Alkizak, herri euskaldunak Cubako alquizarrekin senidetzean, gure altxorrik baliotsuena, euskara du. Euskarak, gaur egun herri oso txikiaren hizkuntza izanik, gainera, egoera diglosikoan egonik, historian zehar indoeuropear hizkuntza ahaltsuei aurre egin izan die. Europako hizkuntzarik zaharrena da. Kontinente bereko zenbait hizkuntza zahar eta desagertuak ikertzeko tresnatzat darabilte zenbait ikertzailek. Beste kontinentetako aspaldiko hizkuntzekin erlazionatzen dute protoeuskara, esaterako, Afrika, Asia eta Ameriketako hizkuntza zaharrekin. Euskaldunok badugu munduan geure lekua, gure hizkuntza erabiltzeari esker irabazia, gainera, beste hizkuntza ahaltsuen aurka gordea. Horixe da gure ondarerik preziatu eta estimagarriena, EUSKARA gure hizkuntza bizia izatea.

Sarritan aipatutako liburuko Madrilgo Complutenseko katedradun A. Arnáizen hitzekin amaituko dituk apunte hauek.

“Agradecemos a las personas que han colaborado en los estudios aquí presentados, concretamente a la Dirección General de Investigación de la Consejería de Educación de la Comunidad de Madrid;. . .y, finalmente, a la tenaz lucha del pueblo vasco por la perservación de su identidad y su cultura a través de los tiempos, que ha permitido la realizaciíon de las investigaciones y conclusiones que aquí se resumen” (A. Arnáiz, X).

Informazio-iturriak

1.     Luis Núñez Astrain, 2004, ANTZINAKO EUSKARAZ, GAIAK

2.     X. Kintana, 1991, Hizkuntzalaritza/1, UZEI, 212-214 orr.

3.     WWW.Jorge Alonso García eta Antonio Arnaiz Villena. Minoicos, cretenses y vascos un estudio genético y lingüistico, 1999. Egipcios, bereberes, guanches y vascos, 2000, Caucásicos, turcos, mesopotámicos y vascos, 2001. Editorial  Complutense.

4.     Antonio Arnáiz Villena y Jorge Alonso García, 1998, EL ORIGEN DE LOS VASCOS y otros pueblos mediterráneos, Estudios Complutense.

5.     Idem, 2000, EGIPCIOS, BEREBERES, GUANCHES Y VASCOS, Editorial Complutense.

6.     Alfontso Martinez Lizarduikoa, 2001, Euskal Zibilizazioa (Gure herriaren sustraien bila), GAIAK

7.     Gillermo Piquero, 2006, La senda aborigen. Una re-vision de la prehistoria. Likiniano Elkartea

8.     OXFORD, Enciclopedia Temática

9.     Oriol Beltrán, 1993, LAS RAZAS HUMANAS, LOS PUEBLOS DE LAS ANTILLAS, INSTITUTO GALLACH, 689-698 orr.

10.  WWW.Geocities

11.  WWW.Quechua o runasimi

12.  WWW.Tainos

13.  WWW.Areytos

14.  WWW.Borikén

15.  WWW.Jatibonicu

16.  WWW.Ucm.es/info/cesa/fichas/0330013/0330014/033

17.  WWW.Wikipedia

Lazkao, 2006/03/22

Pello Joxe Aranburu Ugartemendia